Kuzey ışıkları: efsaneler ve gerçekler

Adı nereden geliyor

Türkçede "kuzey ışıkları" ve daha genel olarak "kutup ışıkları" denir; bilimsel adı aurora borealis. Bu ad 17. yüzyılda Galileo'ya atfedilir ve Roma'nın şafak tanrıçası Aurora ile kuzey rüzgârı Boreas'ı birleştirir. Güney Yarımküre'deki karşılığı aurora australis, yani güney ışıkları.

Kuzeyde yaşayan halkların kendi adları var ve bu adlar çoğu zaman bir hikâye taşıyor. Fincede revontulet, kelime kelime "tilki ateşleri" demek. Kuzey Sámicesinde guovssahasat denir. İzlandaca norðurljós ise sade bir "kuzey ışığı".

Fin efsanesi: kar üstünde koşan tilki

Laponya'da anlatılan en bilinen hikâyeye göre bir kutup tilkisi karlı tepelerin üzerinde öyle hızlı koşar ki kuyruğu kara ve buza sürtünür. Çıkan kıvılcımlar gökyüzüne savrulur ve ışığa dönüşür. Bazı anlatımlarda tilki kuyruğuyla kar tozunu havaya kaldırır, ay ışığı da bu tozda parlar.

Rovaniemi'ye giden pek çok gezgin bu hikâyeyi ilk kez bir rehberden ya da dükkân vitrinlerindeki tilki figürlerinden duyar. Masalın gerçek bir dilsel arka planı olduğunu bilmek iyi: revontulet Fincede günlük dilde kullanılan addır, turizm için uydurulmuş bir kelime değildir.

Sámi geleneği: ışığa el sallamayın, ıslık çalmayın

Norveç, İsveç, Finlandiya ve Rusya'nın kuzeyine yayılan Sámi halkı için kuzey ışıkları her zaman hoş karşılanan bir manzara olmadı. Pek çok anlatıda ışıklar ölülerin ruhlarıyla ilişkilendirilir ve saygı gösterilmesi gereken bir güç olarak görülür.

Yaygın bir tabuya göre ışıklara el sallamak, onlarla alay etmek ya da ıslık çalmak tehlikelidir; ışıklar aşağı inip kişiyi alabilir ya da başına bir iş açabilir. Işıklar varken çocukları içeride tutmak da aktarılan uygulamalar arasında. Sámi toplulukları tek tip değil ve inançlar bölgeden bölgeye değişiyor. Bu yüzden "Sámiler şöyle inanır" diye genellemek yerine "bazı Sámi anlatılarında" demek daha doğru.

Bir turda Sámi bir rehberle karşılaşırsanız, bu konuyu merak ettiğinizi söylemeniz yeter. Çoğu, kendi ailesinden duyduğu versiyonu anlatmaktan memnun olur. Işıklara ıslık çalmamak da küçük bir nezaket.

Kuzeyin başka köşelerinden anlatılar

Kuzey ışıklarına dair inançlar yalnızca Laponya'ya özgü değil. Gökyüzünün hareket eden bu parçası, görüldüğü her kültürde bir anlam kazanmış.

• İskoçya'nın Shetland ve Orkney adalarında ışıklara "merry dancers", yani neşeli dansçılar denir.
• Bazı Inuit topluluklarında ışıklar, gökyüzünde top oynayan ölülerin ruhları olarak anlatılır.
• Orta Çağ Avrupa'sında, güneyde nadiren görülen kırmızı aurora savaş, salgın ya da felaket habercisi sayıldı.
• 25–26 Ocak 1938'de Avrupa'nın büyük bölümünde görülen kırmızı aurora, bazı çevrelerce yaklaşan savaşın işareti olarak yorumlandı.

Valkürler ve Japon balayı: iki modern efsane

İskandinav mitolojisinde ışıkların Valkürlerin zırhından yansıyan parıltı olduğu sık tekrarlanır. Bu yorumun eski İskandinav kaynaklarında açıkça geçtiğine dair kanıt zayıf. Araştırmacılar onu daha çok 19. yüzyıldan sonra yapılmış romantik bir okuma olarak değerlendiriyor.

Seyahat yazılarında sık rastlanan bir başka iddiaya göre Japonlar, aurora altında gebe kalınan çocuğun şanslı ve zeki olacağına inanır ve bu yüzden balayı için kuzeye akın eder. Hikâye özellikle İngilizce basında yayıldı.

Böyle yaygın bir Japon geleneği olduğuna dair sağlam bir kaynak yok. Japonya'dan Kuzey Avrupa'ya, Kanada'ya ve Alaska'ya çok sayıda turist gittiği doğru, ama nedeni bir doğurganlık inancı değil, aurora merakı. Bu hikâyeyi bir efsane olarak, hem de büyük ölçüde Japonya dışında üretilmiş bir efsane olarak anmak en doğrusu.

Yanlış: soğuk hava kuzey ışıklarını getirir

Kutup ışıkları 100 km'nin üzerinde oluşur; yerdeki hava sıcaklığıyla ilgisi yok. Soğuk gecelerle ilişkilendirilmesinin nedeni, en soğuk gecelerin çoğunlukla bulutsuz olması. Bulut yoksa ısı uzaya kaçar, hava soğur ve gökyüzü açık olduğu için ışıkları görürsünüz. Rovaniemi'de −5 °C'lik açık bir gece, −30 °C'lik bir geceyle aynı şansı sunar.

Yanlış: dolunayda görülmez, yalnızca kışın olur

Dolunay soluk aurorayı bastırır, bu doğru. Ama Kp 4 ve üzeri bir gecede parlak perdeler ay ışığında da rahatça seçilir. Karla kaplı manzarayı aydınlattığı için ay ışığı fotoğrafa da iyi gelir.

Kuzey ışıkları yıl boyunca oluşur. Yaz aylarında görülmemesinin tek nedeni, 69. paralelin kuzeyinde gecenin hiç kararmaması. Eylül başından nisan ortasına kadar karanlık yeterli. Eylülde ve ekim başında, göller donmadan önce ışığın suya yansıdığını görmek de mümkün.

Yanlış: fotoğraftaki gibi parlak yeşil görünür

İnsan gözü karanlıkta renkleri zayıf algılar. Hafif bir aurora çıplak gözle griye çalan, bulut gibi bir şerit olarak görülebilir; telefon kameranız ise aynı yeri yeşil gösterir. Güçlü fırtınalarda renkler gözle de belirginleşir, yeşil perdeler ve bazen pembe-mor kenarlar fark edilir. Bunu önceden bilmek, ilk geceki hayal kırıklığının önüne geçer.

Tartışmalı konu: aurora ses çıkarır mı

Kuzeyde yaşayan bazı insanlar aurora sırasında çıtırtı ya da hışırtı duyduklarını anlatır. Uzun süre hayal ürünü sayılan bu tanıklıklar için Finlandiya'da yapılan bazı ölçümler, yere yakın atmosferdeki elektrik yüklenmeleriyle ilgili bir açıklama önerdi. Konu hâlâ tartışmalı. Kesin olan şu: 100 km yükseklikteki ışığın sesi oradan yere ulaşamaz. Bir ses duyarsanız büyük ihtimalle başka bir kaynağı vardır, ama tamamen imkânsız da sayılmaz.

Sık sorulan sorular

Kuzey ışıkları tehlikeli mi? Yerdeki insanlar için değil. Güçlü fırtınalar elektrik şebekelerini, uydu iletişimini ve GPS doğruluğunu etkileyebilir; Mart 1989'da Kanada'nın Quebec eyaletinde saatler süren bir elektrik kesintisi yaşandı. Gezgin için asıl risk gökyüzünde değil, buzlu yollarda.

Kuzey ışıklarını görmek için Kuzey Kutbu'na gitmek gerekir mi? Hayır. Aurora en sık manyetik kutbun çevresindeki bir halkada, kutup ışığı ovalinde görülür. Bu halka Norveç'in kuzeyinden, Laponya'dan ve İzlanda'dan geçer. Coğrafi kutup ise çoğu gece ovalin iç tarafında, auroranın daha seyrek olduğu bölgede kalır.

Türkiye'de kuzey ışıklarıyla ilgili yerel bir efsane var mı? Bildiğimiz kadarıyla kuşaktan kuşağa aktarılmış yaygın bir aurora efsanesi yok; bu enlemlerde ışık zaten çok nadir görülüyor. Kullanılan adlar "kuzey ışıkları", "kutup ışıkları" ve Latince "aurora borealis".

Kuzey ışıkları haftalar önceden tahmin edilebilir mi? Tam olarak hayır. 27 günlük tekrar fikir verir, ama güvenilir tahmin 1–3 gün öncesine, kesin sinyal ise ancak 30–60 dakika öncesine iner.