Mythes en feiten over het noorderlicht

Mythe: het noorderlicht is alleen in de winter te zien

Het poollicht is het hele jaar door aanwezig. In de zomer is het in Lapland en IJsland alleen niet donker genoeg om het te zien. Rond de middernachtzon heeft het geen zin om te kijken.

Wat wel klopt: het kijkseizoen loopt in het noorden van eind augustus tot half april. Eind september en maart zijn vaak de mooiste maanden, met nachten die al lang genoeg zijn en temperaturen die nog meevallen.

Mythe: hoe kouder, hoe beter

Kou heeft niets met het poollicht te maken. Het ontstaat op honderd kilometer of meer boven de aarde. Wel zijn koude nachten vaak helder, omdat er een hogedrukgebied boven het land ligt. Dat verband bestaat, maar het is weer, geen poollicht.

In IJsland of aan de Noorse kust zie je het net zo goed bij 0 °C als in Fins Lapland bij -30 °C.

Een variant die je vaak hoort: in januari zie je het meer dan in oktober. Statistisch zijn juist de maanden rond de equinox iets actiever. Het donkerste midden van de winter heeft wel de langste nachten, dus meer uren om te kijken.

Mythe: je ziet het alleen op foto's

Half waar. Zwak poollicht ziet er met het blote oog grijs of wit uit, en de camera maakt het groen. Maar onder de ovaal zie je op een actieve nacht felgroene gordijnen die snel bewegen, en bij een substorm soms paars en roze, allemaal met je eigen ogen.

In Nederland is het vaak wel camerawerk. Behalve op nachten zoals 10 mei 2024, toen veel mensen roze en rode stralen met het blote oog zagen.

Kun je het noorderlicht horen?

Dit is een van de hardnekkigste vragen. Al eeuwen melden mensen in Lapland en Canada een knisperend of sissend geluid bij sterk poollicht. Lang werd dat afgedaan als verbeelding.

Fins onderzoek heeft aanwijzingen gevonden dat er bij bepaalde weersomstandigheden dicht bij de grond elektrische ontladingen kunnen ontstaan die geluid maken, in samenhang met geomagnetische activiteit. Het licht zelf ontstaat veel te hoog om hoorbaar te zijn. De kwestie is nog niet helemaal opgelost; als je iets hoort, ben je in elk geval niet de eerste.

Mythe: het noorderlicht is gevaarlijk

Voor mensen op de grond is er geen enkel risico. De deeltjes die het licht veroorzaken, komen niet lager dan zo'n 80 kilometer.

Zware stormen kunnen wel gevolgen hebben voor techniek: satellieten, gps-signalen, radioverkeer en hoogspanningsnetten. Netbeheerders houden daar rekening mee. Je telefoon of auto heeft er geen last van.

Ook voor huisdieren of je gezondheid is er niets aan de hand. Wie last heeft van slapeloosheid na een noorderlichtnacht, kan dat eerder wijten aan het uur waarop je thuiskwam.

Mythe: het poollicht is weerkaatst zonlicht op ijs

Een oude verklaring, die zelfs geleerden lang serieus namen, was dat het noorderlicht zonlicht zou zijn dat weerkaatst op het poolijs of op ijskristallen hoog in de lucht. Anderen dachten aan dampen uit de aarde.

Pas aan het begin van de twintigste eeuw kwam de Noorse onderzoeker Kristian Birkeland met de verklaring dat geladen deeltjes van de zon langs het aardmagnetisch veld naar de polen worden geleid. Hij bouwde daarvoor zelfs een kleine kunstmatige aarde met een magneet in een vacuümkamer. Zijn ideeën werden pas decennia later door satellietmetingen bevestigd.

Verhalen uit het noorden

In Finland heet het poollicht revontulet, vossenvuren. Volgens een oud verhaal sleept een poolvos met zijn staart door de sneeuw, en de vonken die opspatten worden het licht aan de hemel. Het is een van de mooiste namen voor het verschijnsel.

Bij de Sámi werd het poollicht met respect en enige voorzichtigheid benaderd. In verhalen uit verschillende gebieden mocht je er niet naar fluiten of zwaaien, omdat het licht je dan zou kunnen pakken. Die verhalen worden nog steeds verteld, al is het meer cultuur dan bijgeloof.

Ook in onze contreien werd het verschijnsel opgemerkt. Bij zeldzame zware stormen in de voorbije eeuwen werd een rode hemel soms gezien als voorteken van oorlog of rampen, of aangezien voor een grote brand in de verte.

Mythe: in Nederland zie je het nooit

Dat dachten veel mensen tot mei 2024. Het klopt dat het zeldzaam is, maar sinds 2005 haalde Groningen 161 nachten het Kp-niveau van ongeveer 6,3 dat nodig is. Ook vóór 2024 werd het noorderlicht in Noord-Nederland geregeld gefotografeerd, onder meer bij het Lauwersmeer.

Het kan dus wel, als het helder is, donker is en de storm sterk genoeg. Elke plaatspagina laat zien welk niveau jouw woonplaats nodig heeft.

Mythe: volle maan maakt het onmogelijk

Maanlicht maakt de hemel lichter en zwak poollicht minder zichtbaar. Maar sterk poollicht zie je ook bij volle maan, en voor fotografen geeft de maan zelfs een mooi verlicht landschap. Het is een nadeel, geen reden om thuis te blijven.

Veelgestelde vragen

Is het noorderlicht op Noord- en Zuidpool hetzelfde? Ja, het noorderlicht en het zuiderlicht ontstaan tegelijk en op dezelfde manier, rond beide magnetische polen.

Brengt het noorderlicht geluk bij zwangerschap? Er gaat een verhaal rond dat dit een Japans bijgeloof zou zijn. Het is vooral een marketingverhaal; er is geen bewijs voor.

Wordt het noorderlicht zwakker door klimaatverandering? Nee. Het poollicht hangt af van de zon en het aardmagnetisch veld, niet van het klimaat. Wel kan het weer lokaal veranderen en daarmee het aantal heldere nachten.

Kan het noorderlicht ook overdag? Het poollicht is er ook overdag, maar de zon is veel feller. Je ziet het alleen in het donker.