Mity o zorzy polarnej, w które wciąż wierzymy

Mit: zorza jest tylko przy dużym mrozie

Zorza powstaje 100–300 km nad Ziemią, daleko ponad chmurami i pogodą. Temperatura na dole nie ma na nią żadnego wpływu. Skąd mit? Mroźne noce w Laponii są często bezchmurne, bo zimne, suche powietrze z wyżu daje czyste niebo. To bezchmurność, a nie mróz, pozwala zobaczyć zorzę.

Największy pokaz zorzy nad Polską od lat odbył się w maju 2024 roku, w zwykłą wiosenną noc, kiedy nikt nie myślał o mrozie.

Mit: w Polsce zorza to cud, który zdarza się raz w życiu

Nie do końca. Silne burze, widoczne gołym okiem nad całym krajem, jak w maju i październiku 2024 roku, rzeczywiście zdarzają się rzadko. Ale na Pomorzu, z otwartym widokiem na morze, aparat łapie zorzę kilka razy w roku, a w aktywnych latach częściej. Wystarczy około Kp 4 do zdjęć i 5,7 do obserwacji gołym okiem.

Problemem nie jest więc brak zorzy, tylko chmury, łuna miast i to, że mało kto patrzy w odpowiednim momencie nisko na północ.

Mit: zorza zawsze jest intensywnie zielona

Na zdjęciach tak. Dla oka słaba zorza wygląda jak szara lub biaława chmura, która powoli zmienia kształt. Oko w ciemności słabo rozróżnia kolory, a aparat zbiera światło przez kilka sekund. Wyraźną zieleń widać gołym okiem dopiero przy jaśniejszej zorzy, zwykle pod owalem w Laponii czy Norwegii.

Wiele osób stoi pod słabą zorzą i czeka „na zorzę”. Zrób zdjęcie telefonem w trybie nocnym. Jeśli chmura wyjdzie zielona, to właśnie jest to.

Nie ma w tym nic wstydliwego ani rozczarowującego. Doświadczeni obserwatorzy powtarzają początkującym, że pierwsza zorza zwykle wygląda jak chmura, i dopiero kolejne fale aktywności pokazują ruch i kolor.

Mit: Kp 9 oznacza, że na pewno zobaczę zorzę

Kp mówi o aktywności geomagnetycznej, nie o pogodzie. Przy pełnym zachmurzeniu Kp 9 nic nie da. Do tego Kp jest liczone z opóźnieniem dla okresów trzygodzinnych, więc moment największej aktywności mógł już minąć, zanim zobaczysz liczbę na wykresie.

Działa to też w drugą stronę. Zorza potrafi pojawić się nad Pomorzem, gdy prognoza mówiła o Kp 5, bo krótki, mocny wybuch subburzy nie zawsze przekłada się na wyższe Kp.

Mit: zorzę widać tylko w środku zimy

Zorza występuje przez cały rok, a nawet nieco częściej wokół równonocy. Ograniczeniem jest ciemność. W Tromsø od połowy kwietnia do końca sierpnia noce są zbyt jasne. Ale wrzesień i październik bywają tam świetne, a w naszych danych wrzesień był w Tromsø najlepszym miesiącem.

W Polsce, gdzie latem jest krótka, ale prawdziwa noc, zorzę można zobaczyć nawet w czerwcu, jeśli trafi się silna burza.

Mit: im dalej na północ, tym lepiej

Brzmi rozsądnie, ale nie jest prawdą. Zorza najczęściej występuje w pasie owalu zorzowego, który przebiega mniej więcej nad północną Norwegią, Laponią i Islandią. Na Svalbardzie, który leży jeszcze dalej na północ, w spokojne noce owal często jest na południe od ciebie, a zorza bywa słabsza niż w Tromsø.

Bliżej bieguna geograficznego, w okolicach samego bieguna, zorza jest jeszcze rzadsza. Dla wyjazdu z Polski najlepszy jest więc pas od Tromsø i Alty przez Abisko po fińską Laponię oraz Islandię, a nie najbardziej wysunięty na północ punkt mapy.

Mit: procent w aplikacji to szansa, że zobaczę zorzę

Wiele aplikacji pokazuje „prawdopodobieństwo zorzy” w procentach. Zwykle pochodzi ono z modelu OVATION i oznacza szansę wystąpienia zorzy nad danym punktem w najbliższym czasie, bez chmur, Księżyca i łuny. Kilka procent nad Gdańskiem nie znaczy, że nie ma szans, a 80% nad Tromsø przy pełnym zachmurzeniu nie znaczy, że coś zobaczysz.

Mit: zorza wydaje dźwięki

To ciekawy przypadek. Od wieków ludzie na północy opowiadali o trzaskach i szumach w czasie zorzy. Fizycy długo uznawali to za złudzenie, bo zorza świeci zbyt wysoko, żeby dźwięk dotarł do Ziemi. Niektórzy badacze z Finlandii sugerują jednak, że przy silnej aktywności mogą powstawać słabe dźwięki znacznie niżej, w warstwie inwersji nad ziemią. Temat pozostaje otwarty i na pewno nie usłyszysz zorzy przy zwykłej nocy w Abisko.

Mit: zorza jest groźna dla zdrowia

Dla ludzi na ziemi nie. Atmosfera chroni nas przed cząstkami, które wywołują zorzę. Silne burze geomagnetyczne mogą zakłócać GPS, łączność radiową, a w skrajnych przypadkach sieci energetyczne. Dla zwykłego obserwatora oznacza to najwyżej, że nawigacja w telefonie przez chwilę pokaże cię kilka metrów obok.

Często spotykane w sieci teorie o „burzach magnetycznych” powodujących bóle głowy nie mają mocnego potwierdzenia w badaniach.

Mit: nie wolno gwizdać na zorzę

To nie mit naukowy, tylko element kultury. W tradycji Saamów zorza była traktowana z szacunkiem i ostrożnością, a gwizdanie czy machanie do niej miało ściągnąć nieszczęście. Fińska nazwa revontulet, czyli „lisie ognie”, nawiązuje do opowieści o lisie, który biegnąc po śniegu, ogonem wzbija iskry w niebo. Nie musisz w to wierzyć, ale warto znać te historie, będąc gościem na północy.

Najczęściej zadawane pytania

Czy zorza pojawia się tylko w nocy? Zorza świeci także w dzień, ale jest zbyt słaba w porównaniu ze światłem słonecznym. Potrzebujesz ciemnego nieba, dlatego za kołem podbiegunowym latem jej nie widać.

Czy zorzę można zobaczyć przy pełni Księżyca? Tak, szczególnie silną. Słabsza zorza traci jednak kontrast. W Polsce, gdzie zorza zwykle jest słaba, pełnia potrafi ją całkiem schować.

Czy prawda, że zorza jest najlepsza o północy? Statystycznie najwięcej aktywności przypada na okolice lokalnej północy, ale silne burze mogą zacząć się zaraz po zmroku. Dobrze jest obserwować od zmierzchu do wczesnych godzin porannych.

Czy zorza nad Polską jest zawsze czerwona? Często tak, bo widzimy z daleka jej wysokie, czerwone partie. Przy silnych burzach pojawia się też zieleń, nisko na północy.