Zanieczyszczenie światłem a zorza polarna

Dlaczego światło miasta tak bardzo przeszkadza

Zorza to słabe światło, często na poziomie jasności Drogi Mlecznej. Łuna miasta rozjaśnia całe niebo, a najbardziej jego dolne partie, czyli dokładnie tam, gdzie zorza pojawia się na naszych szerokościach. Do tego oko, które co chwilę trafia na latarnię albo reflektory, nie jest w stanie przyzwyczaić się do ciemności.

Efekt jest prosty: zorza, która nad ciemną plażą w Łebie wygląda jak wyraźny łuk, z centrum Gdańska wydaje się mglistą poświatą albo w ogóle jej nie widać.

Jak daleko od miasta trzeba wyjechać

Nie musisz od razu jechać kilkuset kilometrów. Często wystarczy kilkanaście kilometrów od mniejszego miasta, żeby niebo zrobiło się wyraźnie ciemniejsze. Przy dużych aglomeracjach, takich jak Warszawa, Trójmiasto, Kraków czy Śląsk, łuna sięga dalej, nawet na 30–50 km.

Liczy się też kierunek. W Polsce zorza jest na północy, więc najważniejsze, żeby na północ od ciebie nie było dużego miasta. Obserwacja z południowych przedmieść Warszawy będzie gorsza niż z miejscowości na północ od niej, bo patrzysz przez całą łunę stolicy.

Gdzie w Polsce jest naprawdę ciemno

Najciemniejsze niebo w kraju jest w Bieszczadach. Od 2013 roku działa tam Park Gwiezdnego Nieba „Bieszczady”, a okolice Wetliny, Cisnej czy Ustrzyk Górnych mają niebo, przy którym Droga Mleczna rzuca się w oczy. Problem polega na tym, że Bieszczady leżą najdalej od owalu zorzowego, więc potrzebują burz rzędu Kp 8 i wyżej. W maju i październiku 2024 roku zdjęcia zorzy stamtąd były jednymi z najpiękniejszych w Polsce.

W Sudetach od 2009 roku działa Izerski Park Ciemnego Nieba, po polskiej i czeskiej stronie Gór Izerskich. Hala Izerska to znane miejsce astrofotografów.

Dla zorzy najlepszym kompromisem jest jednak wybrzeże. Pomorze potrzebuje najniższego Kp w kraju, około 5,7 gołym okiem, a morze na północy daje idealnie płaski, ciemny horyzont. Dobrze sprawdzają się okolice Słowińskiego Parku Narodowego, Łeby, Jastrzębiej Góry i Rozewia, a także odcinki plaż między miejscowościami na Mierzei Wiślanej i na Helu.

• Pomorze: najniższe wymagane Kp, otwarty horyzont nad morzem.
• Warmia, Mazury i Suwalszczyzna: ciemno, mało miast, sporo jezior z widokiem na północ.
• Pomorze Zachodnie i Drawskie: ciemne lasy i jeziora, Kp w okolicach 6.
• Bieszczady i Góry Izerskie: najciemniej, ale tylko przy bardzo silnych burzach.

Jak samemu ocenić, czy niebo jest ciemne

Nie potrzebujesz miernika. Najprostszy test to Droga Mleczna. Jeśli w bezksiężycową noc widzisz ją wyraźnie, z ciemnymi pasmami pyłu, jesteś w naprawdę dobrym miejscu. Jeśli ledwo ją widać albo wcale, łuna jest silna i słaba zorza po prostu w niej utonie.

Drugi test to cienie. Na bardzo ciemnym niebie, przy śniegu i bez Księżyca, wzrok potrzebuje chwili, żeby odróżnić drzewa od tła. W miejscu z łuną widzisz krajobraz od razu, bo niebo samo działa jak lampa.

Astronomowie używają do tego skali Bortle’a, od 1 (idealnie ciemno) do 9 (centrum dużego miasta). Mapy zanieczyszczenia światłem dostępne w sieci pokazują, że w Polsce najciemniejsze plamy to Bieszczady, Roztocze, Pojezierze Drawskie, część Warmii i Mazur oraz wybrzeże w okolicach Słowińskiego Parku Narodowego.

Mgła, śnieg i chmury nad miastem

Łuna rośnie przy wilgotnym powietrzu. Mgła i niskie chmury odbijają światło miasta i rozlewają je po całym niebie. Śnieg działa podobnie, odbijając światło latarni w górę. Dlatego zimą łuny wyglądają mocniej niż latem, a noc po deszczu, z czystym powietrzem, bywa zaskakująco ciemna.

Ciemne niebo na wyjeździe

Za kołem podbiegunowym łuny są mniejsze, ale też istnieją. Tromsø ma ponad 70 tysięcy mieszkańców i jasne centrum. Reykjavík z okolicami to około dwie trzecie mieszkańców Islandii, więc wieczorem nad miastem świeci wyraźna łuna. Rovaniemi jest mniejsze, ale centrum i okolice Wioski Świętego Mikołaja są mocno oświetlone.

Silna zorza i tak pokaże się nad miastem. Przy słabszej aktywności warto przejechać kilkanaście kilometrów albo wybrać nocleg poza centrum. Abisko, Kilpisjärvi czy okolice Inari to miejsca, gdzie łuna praktycznie nie istnieje.

Księżyc: naturalne zanieczyszczenie światłem

Pełnia rozjaśnia niebo podobnie jak łuna niewielkiego miasta. Słaba zorza znika, silna wygląda bledziej. Z drugiej strony Księżyc oświetla krajobraz, co daje ładne zdjęcia ze śniegiem i górami. Jeśli masz wybór, na wyjazd wybierz dni wokół nowiu. W Polsce, gdzie zorza i tak jest słaba, nów ma jeszcze większe znaczenie.

Strona każdej miejscowości pokazuje zarówno poziom zanieczyszczenia światłem, jak i fazę Księżyca, więc łatwo porównać kilka miejsc przed wyjazdem.

Własne światło: telefon, czołówka i auto

Najczęstsze źródło zanieczyszczenia światłem w nocy z zorzą to inni obserwatorzy. Reflektory samochodów, latarki i ekrany telefonów niszczą adaptację oczu na kolejne minuty. Ustaw ekran na minimum, włącz tryb nocny i używaj czerwonego światła. Parkując, nie świeć długimi w stronę ludzi z aparatami.

W noc dużej burzy na polskich plażach bywa tłoczno. Grzecznie poproś o zgaszenie latarki, większość osób po prostu nie wie, że przeszkadza.

Najczęściej zadawane pytania

Czy zobaczę zorzę z Warszawy? Przy bardzo silnej burzy tak, jak w maju 2024 roku. W typowe burzowe noce z centrum Warszawy zorza jest zbyt słaba. Potrzebujesz około Kp 7 i wyjazdu kilkudziesięciu kilometrów na północ od miasta.

Gdzie jest najciemniej w Polsce? W Bieszczadach i w Górach Izerskich, gdzie działają parki ciemnego nieba. Dla zorzy lepsze jest jednak wybrzeże, bo leży najbliżej owalu zorzowego.

Czy łuna miasta wygląda jak zorza? Czasem tak, zwłaszcza na zdjęciu. Łuna jest pomarańczowa lub żółta i nie zmienia się, zorza ma zielony, czerwony lub różowy kolor i strukturę, która się porusza.

Czy na wyjeździe do Laponii muszę wyjeżdżać za miasto? W małych miejscowościach wystarczy odejść kilkaset metrów od świateł. W Rovaniemi czy Tromsø warto przejechać kilka do kilkunastu kilometrów.