Lichtvervuiling en noorderlicht

Waarom de lucht hier zo licht is

Op satellietbeelden van Europa bij nacht springen de Randstad, de Vlaamse Ruit en het Ruhrgebied eruit als felle vlekken. Kassen in het Westland en Oostland verlichten de wolken zo sterk dat je de oranje gloed op tientallen kilometers ziet.

Dat licht verspreidt zich door de atmosfeer en vormt een lichtkoepel. Zwakke sterren en zwak poollicht verdwijnen erin. Wie in Rotterdam naar het noorden kijkt, kijkt bovendien recht in de lichtkoepel van Den Haag, Leiden en Amsterdam.

De Bortle-schaal in het kort

Astronomen gebruiken de Bortle-schaal van 1 tot 9 om de duisternis van een plek te beschrijven. Klasse 1 is een volmaakt donkere hemel, klasse 9 het centrum van een grote stad.

In Nederland kom je zelden onder klasse 4. Op de Waddeneilanden, rond het Lauwersmeer en in delen van Drenthe zit je rond klasse 3 tot 4. In de Kempen en de Ardennen zijn er ook plekken die in de buurt komen. In Abisko of de binnenlanden van Fins Lapland zit je snel op klasse 1 tot 2.

Het verschil is groot. Onder een hemel van klasse 2 is de Melkweg zo helder dat hij schaduwen lijkt te maken, en zie je zwak poollicht dat in Friesland volledig zou wegvallen. Onder klasse 5 zie je hooguit een paar honderd sterren.

Waar het donker is in Nederland en Vlaanderen

Een paar plekken die bekendstaan om hun donkere hemel en een vrije noordhorizon:

• Nationaal Park Lauwersmeer, officieel Dark Sky Park, met uitzicht over het water richting het Wad
• Schiermonnikoog, eveneens Dark Sky Park, en de Boschplaat op Terschelling
• Het Dwingelderveld en het Drents-Friese Wold
• De noordkust van Friesland en Groningen, langs de Waddendijk
• De Hoge Kempen in Limburg en de Kalmthoutse Heide in het noorden van Antwerpen
• Het Zwin en de kust bij Knokke, met de zee als donkere noordhorizon

Noordhorizon gaat voor

Voor het noorderlicht op onze breedtegraad telt vooral de horizon in het noorden. Een donker plekje in Zeeland met de lichtkoepel van Rotterdam in het noordoosten werkt minder goed dan een redelijk donkere dijk in Friesland met niets dan water in het noorden.

Gebruik een lichtvervuilingskaart en zoek plekken waar het noorden zo donker mogelijk is. Bomenrijen, windturbines met rode lampen en verlichte havens kunnen een goede plek alsnog verpesten.

Een handige test: kijk overdag op een kaart wat er recht ten noorden van je plek ligt. Ligt er binnen dertig kilometer een stad, een industrieterrein of een glastuinbouwgebied, zoek dan verder.

De maan telt ook

De volle maan doet voor zwak poollicht ongeveer wat een stad doet: de hemel wordt grijs en de contrasten verdwijnen. Rond nieuwe maan is de kans dat je zwak noorderlicht ziet daarom groter.

Bij een sterke storm maakt de maan minder uit. Op 10 mei 2024 stond er een smalle maansikkel die vroeg onderging, maar ook bij een fellere maan was die nacht veel te zien geweest. In Lapland kan maanlicht op sneeuw zelfs een mooi landschap opleveren voor foto's.

Wolken als spiegel

In een donker gebied maken wolken de lucht zwarter, omdat ze het sterrenlicht tegenhouden. In Nederland gebeurt het omgekeerde: lage bewolking weerkaatst het licht van steden en kassen, en de hele hemel kleurt oranje. Een gedeeltelijk bewolkte nacht is daardoor bij ons extra ongunstig.

Een gat in de wolken richting het noorden is precies wat je nodig hebt. Hou de radar in de gaten en wees bereid op het laatste moment te vertrekken.

Je ogen aan het donker laten wennen

Je ogen hebben twintig tot dertig minuten nodig om volledig aan het donker te wennen. Eén blik op een fel telefoonscherm zet je een flink stuk terug.

Zet je scherm op de laagste helderheid, gebruik een rode nachtmodus en draai je hoofd weg als er een auto aankomt. Deze site heeft een rode nachtzichtmodus die je kunt aanzetten als je buiten de verwachting bekijkt.

Ook in Lapland is niet alles donker

Tromsø is een stad met ruim 75.000 inwoners en een lichtkoepel die het zwakke poollicht wegdrukt. Rovaniemi en Kiruna hebben hetzelfde, op kleinere schaal. Rij of loop tien tot twintig minuten de stad uit, liefst naar een meer of een heuvel, en je ziet het verschil meteen.

Elke plaatspagina op deze site vermeldt hoe licht de omgeving is. Gebruik dat om een accommodatie te kiezen die net buiten het centrum ligt.

Wat je zelf kunt doen

Lichtvervuiling is een van de weinige milieuproblemen die je met een schakelaar kunt verminderen. Doe 's nachts je tuinverlichting uit of gebruik bewegingssensoren, richt lampen naar beneden en kies warm licht.

Steeds meer gemeenten, vooral in het noorden van Nederland, hebben aandacht voor donkerte. De jaarlijkse Nacht van de Nacht laat zien hoeveel sterren er boven je eigen dorp staan als de lampen uitgaan.

Veelgestelde vragen

Kan ik het noorderlicht in de stad zien? Alleen bij een extreme storm. Op 10 mei 2024 lukte het in steden als Amsterdam en Utrecht, maar vanaf een donkere plek was het veel indrukwekkender.

Is de kust beter dan het binnenland? Voor het noorderlicht meestal wel, omdat de zee een donkere horizon geeft. Let wel op lichtkoepels van havens.

Hoe ver moet ik rijden? Vanuit de Randstad ben je in anderhalf tot twee uur bij het Lauwersmeer of de Afsluitdijk. Vanuit Antwerpen ligt de Kalmthoutse Heide om de hoek, de Hoge Kempen iets verder.

Helpt een verrekijker? Niet echt. Poollicht beslaat een groot deel van de hemel; je blote ogen of een groothoekfoto werken beter.