De noorderlichtverwachting uitgelegd

Waar komt het poollicht vandaan?

De zon blaast voortdurend geladen deeltjes de ruimte in, de zonnewind. Normaal reist die met 300 tot 400 km per seconde. Na een uitbarsting, een coronale massa-ejectie of CME, kan er een wolk plasma met meer dan 1.000 km/s op de aarde afkomen.

Als het magnetisch veld in die wolk de goede kant op staat, koppelt het aan het aardmagnetisch veld. Er stroomt energie de magnetosfeer in, en elektronen storten zich langs de veldlijnen op de bovenste atmosfeer. Daar laten ze zuurstof en stikstof oplichten. Dat licht noemen wij noorderlicht.

De Kp-index: één getal voor de hele planeet

Kp meet hoe onrustig het aardmagnetisch veld is, op een schaal van 0 tot 9 in stappen van een derde: 5-, 5o, 5+ en zo verder. Het is een gemiddelde over een netwerk van meetstations en wordt per drie uur bepaald.

Hoe hoger Kp, hoe verder de ovaal naar het zuiden schuift. Dat is precies waarom het getal voor ons interessant is. Rond Kp 3 hangt het poollicht boven Noord-Scandinavië; bij Kp 6 à 7 komt het bij helder weer in beeld vanaf de Waddenkust; bij Kp 8 tot 9 kan het ook boven Utrecht hoog aan de hemel komen.

Het Amerikaanse NOAA vertaalt Kp naar G-niveaus. G1 is Kp 5, G2 Kp 6, G3 Kp 7, G4 Kp 8 en G5 Kp 9. De storm van 10 mei 2024 was een G5, die van 10 oktober 2024 bereikte G4.

• Kp 0–2: rustig, mooi alleen onder de ovaal
• Kp 3–4: actief in heel Lapland en IJsland
• Kp 5–6: kans laag in het noorden van Schotland en Denemarken, in Groningen soms op de camera
• Kp 7–9: Nederland en Vlaanderen in het spel

Waarom Kp niet alles zegt

Kp is een terugblik over drie uur. Een korte, felle substorm van twintig minuten kan dus in een bescheiden Kp verdwijnen, terwijl het op dat moment in Friesland prachtig was. Omgekeerd kan een hoge Kp betekenen dat de piek net voorbij is.

Daarnaast is de verwachting voor morgen of overmorgen een schatting op basis van wat er op de zon gezien is. De aankomsttijd van een CME heeft vaak een marge van zes tot twaalf uur of meer. Een storm die midden op de dag aankomt, is voor ons weinig waard.

Bz: de knop die het verschil maakt

Het interplanetair magnetisch veld dat de zonnewind meevoert, heeft een richting. De noord-zuidcomponent heet Bz. Staat Bz naar het zuiden, met negatieve waarden, dan kan de energie de magnetosfeer in. Staat hij naar het noorden, dan gebeurt er weinig, hoe snel de zonnewind ook is.

Satellieten op ongeveer anderhalf miljoen kilometer van de aarde meten dit. Hun gegevens geven je grofweg 30 tot 60 minuten waarschuwing. Een Bz van -10 nT of lager die een kwartier of langer aanhoudt, is reden om je jas te pakken. Wisselt hij elke paar minuten van teken, dan is het afwachten.

Snelheid en dichtheid

Snelheid boven 500 km/s helpt, dichtheid ook. Een plotselinge sprong in beide is vaak de schokgolf van een CME die aankomt. Die schok zelf kan al een kortstondige opleving geven, maar de echte storm zit meestal in de magnetische wolk daarachter, en dan is Bz weer bepalend.

Het ritme van 27 dagen

De zon draait in ongeveer 27 dagen om haar as, gezien vanaf de aarde. Een coronaal gat dat snelle zonnewind uitstoot, kan daardoor een maand later opnieuw activiteit brengen. Had je eind oktober een paar onrustige nachten, kijk dan rond eind november weer extra goed.

Zulke stromen geven zelden stormen van Kp 8, maar wel geregeld Kp 5 tot 6. Voor Lapland en IJsland is dat genoeg voor een mooie nacht.

Bewolking: de echte spelbreker

In Nederland en België is bewolking veel vaker het probleem dan een gebrek aan activiteit. Kijk naar de bewolkingsverwachting per laag: hoge, dunne cirrus laat sterk poollicht soms door, een dik pak lage stratus niet.

Achter een koufront klaart het vaak snel op. De Vannacht-pagina zet de kans op poollicht en de bewolking per plaats bij elkaar, zodat je ziet of het zin heeft om naar het Lauwersmeer of de Kempen te rijden.

Een praktische volgorde

Wie het nuchter wil aanpakken, volgt dit stappenplan:

• Drie dagen vooruit: is er een CME onderweg of een terugkerend coronaal gat?
• Overdag: haalt de Kp-verwachting het niveau van jouw plaats, en wordt het helder?
• Na zonsondergang: staat Bz zuidelijk en neemt de snelheid toe?
• Ter plekke: camera op de noordhorizon en een paar testfoto's

Veelgestelde vragen

Welke Kp is nodig voor noorderlicht in Nederland? In het noorden van het land kan een camera vanaf ongeveer Kp 5 een gloed vastleggen. Met het blote oog zie je vanaf ongeveer Kp 6,3 iets laag boven de noordhorizon, en voor poollicht dat duidelijk hoger aan de hemel staat is Kp 8 of meer nodig. Elke plaatspagina geeft de waarde voor jouw woonplaats.

Hoe ver vooruit is een noorderlichtverwachting betrouwbaar? Voor de grote lijn twee tot drie dagen, voor het precieze moment pas een uur van tevoren. Plan je avond daarom flexibel.

Waarom zegt de app Kp 7 terwijl ik niets zie? Waarschijnlijk was de piek eerder of later, stond Bz noordelijk of lag er een wolkenlaag die je in het donker niet opmerkte. Kijk ook eens met je telefoon in de nachtmodus.

Is noorderlicht gevaarlijk voor stroom of internet? Bij extreme stormen kunnen netbeheerders en satellietoperators extra maatregelen nemen, maar voor jou als kijker is er geen risico.