Begrippenlijst noorderlicht

Op en rond de zon

Zonnewind: de voortdurende stroom geladen deeltjes die de zon uitstoot. Bij de aarde gaat die meestal 300 tot 400 km/s, bij snelle stromen ruim 600 km/s.

Zonnevlek: een donkere, koelere plek op het zonsoppervlak met een sterk magnetisch veld. Grote, complexe vlekkengroepen zijn de bron van de zwaarste uitbarstingen.

Zonnevlam (flare): een plotselinge flits van straling uit een vlekkengebied. Klassen gaan van A, B en C tot M en X, waarbij X de sterkste is. Een vlam alleen geeft geen poollicht; het gaat om de CME die er vaak mee gepaard gaat.

CME (coronale massa-ejectie): een wolk plasma met een eigen magnetisch veld die van de zon wordt weggeslingerd. Een CME op weg naar de aarde doet er meestal één tot vier dagen over.

Coronaal gat: een gebied in de buitenste zonneatmosfeer waar het magnetisch veld open is en snelle zonnewind ontsnapt. Coronale gaten kunnen weken tot maanden bestaan en keren dan elke 27 dagen terug.

Zonnecyclus: het ritme van ongeveer elf jaar in de activiteit van de zon. Cyclus 25 bereikte zijn maximum rond eind 2024.

Tussen zon en aarde

IMF (interplanetair magnetisch veld): het magnetisch veld dat de zonnewind meevoert. Uitgedrukt in nanotesla, nT.

Bz: de noord-zuidcomponent van het IMF. Negatieve waarden (zuidwaarts) koppelen goed aan het aardmagnetisch veld en geven poollicht. Positieve waarden houden de deur grotendeels dicht.

Bt: de totale sterkte van het IMF. Een hoge Bt met een zuidwaartse Bz is de ideale combinatie.

Dichtheid: het aantal deeltjes per kubieke centimeter in de zonnewind. Een plotselinge sprong wijst vaak op een aankomende CME.

Schokgolf: de voorkant van een snelle CME, die de zonnewind ervoor samendrukt. De aankomst zie je als een gelijktijdige sprong in snelheid, dichtheid en magnetisch veld.

L1: het punt op ongeveer 1,5 miljoen km van de aarde richting de zon waar meetsatellieten hangen. Hun gegevens geven 30 tot 60 minuten waarschuwing.

Rond de aarde

Magnetosfeer: het gebied rond de aarde dat door het aardmagnetisch veld wordt beheerst. Hij beschermt ons tegen het grootste deel van de zonnewind.

Geomagnetische storm: een periode waarin het aardmagnetisch veld flink verstoord raakt. Begint officieel bij Kp 5.

Substorm: een plotselinge ontlading van energie die in de magnetosfeer is opgeslagen. Aan de hemel zie je een rustige boog ineens oplichten, breken en over de hemel uitwaaieren. Duurt meestal een half uur tot een uur.

Kp-index: maat voor geomagnetische activiteit van 0 tot 9 in derden, berekend per drie uur. Voor ons belangrijkste getal: hoe hoger Kp, hoe zuidelijker het poollicht.

G-schaal: de stormschaal van NOAA. G1 is Kp 5, G2 Kp 6, G3 Kp 7, G4 Kp 8 en G5 Kp 9. Mei 2024 was G5, oktober 2024 G4.

Dst-index: een andere maat voor stormen, gebaseerd op stations rond de evenaar. Hoe negatiever, hoe zwaarder de storm.

Magnetische breedtegraad: breedtegraad gemeten ten opzichte van de magnetische pool in plaats van de geografische. Bepaalt hoe dicht je bij de ovaal staat. Omdat de magnetische pool aan de Canadese kant ligt, ziet Noord-Amerika het poollicht op lagere geografische breedtes dan Europa.

Aan de hemel

Auroraovaal: de ring rond elke magnetische pool waar poollicht het vaakst voorkomt. Bij een storm wordt hij breder en schuift hij naar het zuiden.

Boog: een rustige, vaak groene band van oost naar west. Meestal het eerste wat je ziet.

Gordijn (draperie): een golvende, vaak snel bewegende vorm met verticale structuur. Typisch bij actieve fases.

Corona: poollicht recht boven je, waarbij de stralen vanuit één punt lijken uit te waaieren. Alleen te zien als je onder de ovaal staat of bij een extreme storm.

Pulserend poollicht: vlekken die in een ritme van enkele seconden aan en uit gaan, vaak na een substorm.

Rode gloed: het hoge rode zuurstoflicht, vanuit Nederland en België meestal het eerste teken van een storm.

SAR-boog: een egale, dieprode boog die geen gewoon poollicht is, maar een gloed van verhitte bovenste atmosfeer bij sterke stormen.

STEVE: een smal, paarsachtig lint aan de hemel, soms met groene strepen. Komt voor bij sterke stormen op middelbare breedtes en is geen klassiek poollicht.

Kleuren en hoogtes

557,7 nm: de groene lijn van atomaire zuurstof, op ongeveer 100 tot 250 km hoogte. De meest geziene kleur.

630 nm: de rode lijn van atomaire zuurstof, boven ongeveer 200 km. Zwak maar van ver te zien.

Stikstof: zorgt voor blauw, violet en roze, vooral aan de onderrand van fel poollicht.

Kijken en fotograferen

Lichtkoepel: de gloed van kunstlicht boven steden en kassen. In Nederland vaak de grootste vijand van zwak poollicht.

Bortle-schaal: schaal van 1 (volledig donker) tot 9 (stadscentrum) voor de duisternis van de hemel.

Dark Sky Park: officieel erkend gebied met beperkte verlichting, zoals het Lauwersmeer en Schiermonnikoog.

Donkeradaptatie: het wennen van je ogen aan het donker, wat twintig tot dertig minuten duurt.

ISO: de lichtgevoeligheid van je camera. Voor poollicht vaak tussen 800 en 3200.

Belichtingstijd: hoe lang de sluiter openstaat. Bij poollicht meestal 2 tot 15 seconden, korter bij snel bewegend licht.

Witbalans: de kleurinstelling van je camera. Vast op 3.500 tot 4.000 K geeft natuurlijkere kleuren dan automatisch.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen Kp en G? Kp is de meetwaarde, G is de stormklasse die NOAA eraan koppelt. Kp 5 is G1, Kp 9 is G5.

Wat betekent een Bz van -15? Een sterk zuidwaarts magnetisch veld. Als dat een tijd aanhoudt, is de kans op poollicht groot, ook op lagere breedtes.

Is poollicht hetzelfde als noorderlicht? Poollicht is de algemene term. Noorderlicht is het poollicht rond de noordpool, zuiderlicht rond de zuidpool.

Wat is het verschil tussen een vlam en een CME? Een vlam is een lichtflits die in acht minuten bij ons is. Een CME is een wolk materiaal die dagen onderweg is en die het eigenlijke poollicht veroorzaakt.